Mitolojik Anlatılarda Kadın İmgesi: Türk Mitolojisi Üzerinden Görsel ve Temsil Analizi
Emine Zülal Cangi
Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Sanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı, Samsun, Türkiye,
zulalcangi@hotmail.com
Makalenin Türü: Araştırma Makalesi
Sorumlu Yazar: Emine Zülal Cangi
Geliş Tarihi: 12.03.2026
Kabul Tarihi: 17.04.2026
Yayın Tarihi: 30.05.2026
Çıkar Çatışması: Yok.
Hakemlik Modeli: Çift kör hakemlik.
Etik Kurul Raporu: Gerekli değildir.
Benzerlik Oranı: %4
Type of Article: Research Article
Corresponding Author: Emine Zülal Cangi
Received: 12.03.2026
Accepted: 17.04.2026
Published: 30.05.2026
Conflict of Interest: None.
Peer Review: Double-blind review
Ethics Committee Report: Not required.
Similarity Rate: 4%
DOI: Henüz atanmadı. / Not yet assigned.
STA Dergi | Sanat ve Tasarım Araştırmaları Dergisi
Cilt 1, Sayı 2 (2026)
STA Journal | Journal of Art and Design Research
Volume 1, Issue 2 (2026)
e-ISSN: 3108-7256
Zülal Cangi, E. (2026). Mitolojik anlatılarda kadın imgesi: Türk mitolojisi üzerinden görsel ve temsil analizi. STA Dergi, 1(2), 30–39.
STADergi’de yayımlanan makaleler, Creative Commons Attribution–NonCommercial 4.0 (CC BY-NC 4.0) lisansı kapsamında açık erişim olarak sunulmaktadır.
Bu çalışma, Türk mitolojisinde merkezi öneme sahip kadın figürlerinin görsel temsillerini, ‘’temsil’’ ve ‘’özneleşme’’ kavramları bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Umay Ana ve Ak Ana figürlerine atfedilen doğurganlık, koruyuculuk, kutsallık ve rehberlik gibi niteliklerin görsel kültür içerisinde nasıl inşa edildiğini sorgulamaktadır. Bu bağlamda çalışma, kadın figürlerinin mitolojik anlatı sistemi içindeki konumunu, Batı sanat tarihindeki belirli estetik kalıpların aksine, pasif birer sembolik unsur mu yoksa süreci yöneten kurucu birer özne mi oldukları sorusu üzerinden değerlendirmeyi hedeflemektedir.
Çalışmanın yöntemi, belirlenen figürlerin görsel temsillerinin Erwin Panofsky’nin ikonografik analiz yöntemiyle çözümlenmesine ve bu çözümlemelerin Stuart Hall’un temsil kuramı çerçevesinde yorumlanmasına dayanmaktadır. Bu kapsamda Stuart Hall’un temsil mekanizması ve John Berger’in görsel algı üzerine yaklaşımları, figürlerin analizinde birer kavramsal araç olarak benimsenmiştir. Araştırma kapsamında Umay Ana ve Ak Ana figürleri; yazılı mitolojik kaynaklar, arkaik petroglifler ve çağdaş dijital illüstrasyonlar eşliğinde ele alınmıştır. Görsel analiz sürecinde figürlerin anatomik duruşları, sahip oldukları sembolik nesneler ve mekânsal konumlandırılmaları sistematik bir biçimde incelenmiştir.
Yapılan incelemeler, Umay Ana ve Ak Ana figürlerinin mitolojik anlatılarda evrensel düzenin sürekliliği ve yaratılış süreci açısından vazgeçilmez roller üstlendiğine işaret etmektedir. Elde edilen bulgular, bu figürlerin sadece estetik birer seyir nesnesi olarak değil, yaşamı başlatan ve toplumsal düzeni koruyan aktif birer irade olarak temsil edildiğini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, belirlenen figürler üzerinden Türk mitolojisindeki dişil gücün görsel kültürdeki yansımalarına dair bir değerlendirme sunarken, mitolojik imgelerin günümüzde kültürel referans noktaları olarak nasıl yeniden anlamlandırıldığını tartışmaya açmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Türk Mitolojisi, Kadın Temsili, Toplumsal Cinsiyet Temsilleri, Görsel Anlatı, Kadın Figürleri
JEL Kodları: Z11, Z113, Z19.
This study aims to examine the visual representations of female figures central to Turkish mythology within the framework of “representation” and “agency.” The research explores how attributes such as fertility, protection, sanctity, and guidance assigned to the figures of Umay Ana and Ak Ana are constructed within visual culture. In this context, the study evaluates the position of female figures within the mythological narrative system—questioning whether they are portrayed as passive symbolic elements or as constructive subjects who govern the cosmic process, contrasting with certain aesthetic patterns in Western art history.
The methodology is based on the iconographic analysis of selected visual representations using Erwin Panofsky’s method, interpreted through the lens of Stuart Hall’s representation theory. Within this scope, Stuart Hall’s mechanism of representation and John Berger’s approaches to visual perception are adopted as conceptual tools for the analysis. The figures of Umay Ana and Ak Ana are examined alongside written mythological sources, archaic petroglyphs, and contemporary digital illustrations. During the visual analysis process, the anatomical postures, symbolic objects, and spatial positioning of the figures are systematically investigated.
The findings indicate that Umay Ana and Ak Ana play indispensable roles in terms of the continuity of the universal order and the process of creation in mythological narratives. The results demonstrate that these figures are represented not merely as aesthetic objects of the gaze, but as active wills that initiate life and protect the social order. Consequently, while providing an evaluation of the reflections of feminine power in Turkish mythology through these specific figures, the study opens a discussion on how mythological images are re-signified as cultural points of reference in contemporary visual culture.
Keywords: Turkish Mythology, Female Representation, Gender Representation, Visual Narrative, Female Figures
JEL Codes: Z11, Z13, Z19.
Bayat, F. (2022). Türk mitolojik sistemi: Ontolojik ve epistemolojik bağlamla Türk mitolojisi (6. baskı, Cilt 1). Ötüken Neşriyat.
Berger, J. (1986). Görme biçimleri (Y. Salman, Çev.). Metis Yayınları.
Çandarlı, A. (2025) . Türk kültüründe üç boynuzlu başlığın anlamına dair. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(15) , 645–658
Çoruhlu, Y. (2002). Türk mitolojisinin anahatları. Kabalcı Yayımevi
Çoruhlu, Y. (2023). Türk mitolojisinin kısa tarihi. Alfa Yayım.
Karakurt, D. (2011). Mitoloji söylence sözlüğü. e-Kitap.
Kayabaşı, O. A. (2016). Türk mitolojisinin kutsal dişisi: Umay. Düşünce Dünyasında Türkiz, 7(38), 109–116.
Küçük, M. A. (2013). Geleneksel Türk dini’ndeki ‘ana/dişil ruhlar’a mitolojik açıdan bakış. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (1), 105-134.
Loğoğlu, E. (2022). Mİtoloji ve Kadın. Düşünce Dünyasında Türkiz, 7(39), 105-112.
Ögel, B. (2010). Türk mitolojisi. Türk tarih kurumu basımevi.
Özdoyran, G. (2020). Stuart Hall, totem-nesnesiz kimlikler ve hayali/imgesel temsiller. TRT Akademi, 5(10), 472-491.
Panofsky, E. (2018). Studies in iconology: Humanistic themes in the art of the Renaissance. Routledge. (Orijinal çalışma basım tarihi 1939).
Roux, J.-P. (1994). Türklerin ve Moğolların eski dini (A. Kazancıgil, Çev.). İşaret Yayınları.
Sankır, H. (2017). Sanatın öznesi ve nesnesi olarak kadın. Kesit Akademi Dergisi, 3(11), 184–199.
Görsel Kaynakça
Şekil 1. https://nuraybilgiliturkmitolojisikozmolojisivetamgalari.wordpress.com/tanrica-umay/
Şekil 2. https://www.instagram.com/bartubolukbasi/
Şekil 3. https://www.instagram.com/cihanengin/
Şekil 4. https://egoistokur.com/umay-ana-nasil-al-karisi-oldu/
STA Journal | Sanat ve Tasarım Araştırmaları Dergisi
STA Journal | Journal of Art and Design Research
STA Dergi | Sanat ve Tasarım Araştırmaları Dergisi, sanat ve tasarım alanlarında özgün akademik çalışmaları yayımlayan açık erişimli bir akademik dergidir.
STA Journal | Journal of Art and Design Research is an open-access academic journal publishing original scholarly works in art and design.
© 2026 STA Journal | Sanat ve Tasarım Araştırmaları Dergisi / STA Journal | Journal of Art and Design Research
Created by www.grafikuzmani.com
