Hesaplanamayan Yüzeyler: Yapay Zekâ Sonrası Seramik Pratikler

Yapay zekâ destekli üretim sistemlerinin sanat ve tasarım alanında giderek yaygınlaştığı güncel bağlamda, algoritmik süreçlerin görsel olarak benzer sonuçlar üretmesi, el yapımı seramik üretiminin maddesel, zamansal ve kültürel özgüllüğünün görünmez hâle gelmesi, güncel estetik ve üretim tartışmalarının temel sorun alanlarından biri haline gelmiştir. Bu çerçevede, post-dijital estetik, yeni materyalizm ve süreç odaklı sanat yaklaşımları çerçevesinde, seramik yüzeyin yalnızca estetik bir taşıyıcı değil; maddesel belirsizlik, kültürel bellek ve zamansal dönüşümün kesiştiği “hesaplanamayan” bir alan olarak nasıl yeniden kavramsallaştırılabileceği tartışılmaktadır. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı kapsamında yapılandırılmış olup, uygulama temelli sanat araştırması ve görsel çözümleme yöntemlerine dayanmaktadır. Veri setini, Kastamonu tahta baskı geleneğinden türetilen motiflerin seramik karo yüzeylerine elle aktarımıyla üretilmiş deneysel uygulamalar ile yapay zekâ destekli sistemler aracılığıyla oluşturulmuş karşılaştırmalı dijital tasarım örnekleri oluşturmaktadır. Seçilen modüler karo düzenleri amaçlı örnekleme yoluyla değerlendirilmiştir. Kuramsal çerçevede Jane Bennett’ın etkin madde yaklaşımı, Karen Barad’ın ilişkisel ontolojisi ve Bernard Stiegler’in teknoloji–zaman ilişkisine dair tartışmaları temel alınmıştır. Karşılaştırmalı analizler sonucunda, yapay zekâ ile üretilen tasarımların yüksek düzeyde öngörülebilir ve tekrarlanabilir olduğu; el yapımı seramik yüzeylerde ise sır akışı, pişirim deformasyonları ve mikro çatlaklar gibi unsurların üretimden üretime değişkenlik gösterdiği belirlenmiştir. El yapımı örneklerde yüzey izlerinin zamansal veriler taşıdığı, dijital üretimlerde ise bu izlerin simülasyon yoluyla üretildiği saptanmıştır. Bulgular doğrultusunda seramik yüzey, Derrida’nın arşiv kavramı çerçevesinde, sabit bir kayıt ortamı olmaktan çok sürekli yeniden yazılan bir bellek alanı olarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak çalışma, yapay zekâ ve el yapımı üretimi maddesel bellek, zamansallık ve ontolojik farklılıklar üzerinden ele alarak literatüre özgün bir analitik ve yöntemsel katkı sunmaktadır.

In the current context where AI-supported production systems are increasingly prevalent in the fields of art and design, the fact that algorithmic processes produce visually similar results has rendered the material, temporal, and cultural specificity of handmade ceramic production invisible, becoming one of the fundamental issues in contemporary aesthetic and production debates. Within this framework, discussions are underway on how the ceramic surface can be reconceptualized not merely as an aesthetic carrier, but as an “uncalculable” field where material uncertainty, cultural memory, and temporal transformation intersect, within the frameworks of post-digital aesthetics, new materialism, and process-oriented art approaches. The research is structured within a qualitative research approach and is based on practice-based art research and visual analysis methods. The data set consists of experimental applications produced by manually transferring motifs derived from the Kastamonu woodblock printing tradition onto ceramic tile surfaces, as well as comparative digital design examples created through AI-supported systems. The selected modular tile arrangements were evaluated through purposeful sampling. The theoretical framework is based on Jane Bennett’s active substance approach, Karen Barad’s relational ontology, and Bernard Stiegler’s discussions on the technology-time relationship. Comparative analyses revealed that designs generated by artificial intelligence are highly predictable and repeatable, whereas handmade ceramic surfaces exhibit variability from production to production in terms of elements such as glaze flow, firing deformations, and microcracks. It was determined that surface traces in handmade examples carry temporal data, whereas in digital productions, these traces are generated through simulation. In line with these findings, ceramic surfaces were evaluated within the framework of Derrida’s concept of the archive, as a memory space that is constantly rewritten rather than a fixed recording medium. Consequently, the study offers a unique analytical and methodological contribution to the literature by addressing artificial intelligence and handmade production through material memory, temporality, and ontological differences.