Mitolojik Anlatılarda Kadın İmgesi: Türk Mitolojisi Üzerinden Görsel ve Temsil Analizi

Bu çalışma, Türk mitolojisinde merkezi öneme sahip kadın figürlerinin görsel temsillerini, ‘’temsil’’ ve ‘’özneleşme’’ kavramları bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Umay Ana ve Ak Ana figürlerine atfedilen doğurganlık, koruyuculuk, kutsallık ve rehberlik gibi niteliklerin görsel kültür içerisinde nasıl inşa edildiğini sorgulamaktadır. Bu bağlamda çalışma, kadın figürlerinin mitolojik anlatı sistemi içindeki konumunu, Batı sanat tarihindeki belirli estetik kalıpların aksine, pasif birer sembolik unsur mu yoksa süreci yöneten kurucu birer özne mi oldukları sorusu üzerinden değerlendirmeyi hedeflemektedir. Çalışmanın yöntemi, belirlenen figürlerin görsel temsillerinin Erwin Panofsky’nin ikonografik analiz yöntemiyle çözümlenmesine ve bu çözümlemelerin Stuart Hall’un temsil kuramı çerçevesinde yorumlanmasına dayanmaktadır. Bu kapsamda Stuart Hall’un temsil mekanizması ve John Berger’in görsel algı üzerine yaklaşımları, figürlerin analizinde birer kavramsal araç olarak benimsenmiştir. Araştırma kapsamında Umay Ana ve Ak Ana figürleri; yazılı mitolojik kaynaklar, arkaik petroglifler ve çağdaş dijital illüstrasyonlar eşliğinde ele alınmıştır. Görsel analiz sürecinde figürlerin anatomik duruşları, sahip oldukları sembolik nesneler ve mekânsal konumlandırılmaları sistematik bir biçimde incelenmiştir. Yapılan incelemeler, Umay Ana ve Ak Ana figürlerinin mitolojik anlatılarda evrensel düzenin sürekliliği ve yaratılış süreci açısından vazgeçilmez roller üstlendiğine işaret etmektedir. Elde edilen bulgular, bu figürlerin sadece estetik birer seyir nesnesi olarak değil, yaşamı başlatan ve toplumsal düzeni koruyan aktif birer irade olarak temsil edildiğini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, belirlenen figürler üzerinden Türk mitolojisindeki dişil gücün görsel kültürdeki yansımalarına dair bir değerlendirme sunarken, mitolojik imgelerin günümüzde kültürel referans noktaları olarak nasıl yeniden anlamlandırıldığını tartışmaya açmaktadır.

This study aims to examine the visual representations of female figures central to Turkish mythology within the framework of “representation” and “agency.” The research explores how attributes such as fertility, protection, sanctity, and guidance assigned to the figures of Umay Ana and Ak Ana are constructed within visual culture. In this context, the study evaluates the position of female figures within the mythological narrative system—questioning whether they are portrayed as passive symbolic elements or as constructive subjects who govern the cosmic process, contrasting with certain aesthetic patterns in Western art history. The methodology is based on the iconographic analysis of selected visual representations using Erwin Panofsky’s method, interpreted through the lens of Stuart Hall’s representation theory. Within this scope, Stuart Hall’s mechanism of representation and John Berger’s approaches to visual perception are adopted as conceptual tools for the analysis. The figures of Umay Ana and Ak Ana are examined alongside written mythological sources, archaic petroglyphs, and contemporary digital illustrations. During the visual analysis process, the anatomical postures, symbolic objects, and spatial positioning of the figures are systematically investigated. The findings indicate that Umay Ana and Ak Ana play indispensable roles in terms of the continuity of the universal order and the process of creation in mythological narratives. The results demonstrate that these figures are represented not merely as aesthetic objects of the gaze, but as active wills that initiate life and protect the social order. Consequently, while providing an evaluation of the reflections of feminine power in Turkish mythology through these specific figures, the study opens a discussion on how mythological images are re-signified as cultural points of reference in contemporary visual culture.